Column Ad van Nieuwpoort mei 2017

De waan van de maakbaarheid

‘Onze westerse samenleving creëert de illusie dat er geen lijden is’, aldus de Leuvense hoogleraar en psychiater Dirk de Wachter op Goede Vrijdag in het Dagblad Trouw. ‘Mensen verdragen de ongemakken van het leven niet meer. En daarom hebben de psychiaters het ook zo druk, deze dagen’. Het zou volgens De Wachter te maken hebben met onze grootstedelijke cultuur, haar technologische vernuft en haar materiële welstand. Het zou zo maar kunnen. We leven in een soort ‘fotoshop-werkelijkheid’ waarin alles mooi moet zijn en kloppend. En als het dat niet is dan masseren we alle kreukels en wallen net zo lang glad totdat het klopt. Totdat het voldoet aan de eisen die wij elkaar opleggen. Geluk en succes zijn de standaarden waaraan ons leven moet voldoen. Voor wat daar niet aan voldoet is nauwelijks ruimte.

We kwamen Dirk de Wachter ook al tegen in de serie ‘Sophie in de kreukels’ waarin Sophie Hilbrand op zoek gaat naar de oorzaken van haar ‘burn-out’. Een op de zeven Nederlanders heeft daar last van. We noemen onszelf de gelukkigste mensen ter wereld en toch slikken meer dan een miljoen Nederlanders antidepressiva. We gunnen onszelf geen ongelukkige momenten meer, want dan word je kwetsbaar. En dan kon je nog weleens een ander nodig hebben. Terwijl jij denkt dat die ander alleen maar met jou om wil gaan omdat jij altijd zo leuk bent en zo geslaagd. Een druk die maakt dat mensen op steeds vroegere leeftijd omvallen en mentaal verwond raken.

Aan het ideaal van het geslaagde, kreukelloze leven ligt het idee van de maakbaarheid ten grondslag. Als we willen, kunnen we alles bereiken. Ook in ons leven. En als het niet lukt, zijn we al snel losers die niet hun best hebben gedaan. Het is het leven dat op elke vraag een antwoord zoekt, voor elk probleem een oplossing in petto heeft. Dit virus van de maakbaarheid heeft ook veel kerkelijke theologie aangeraakt. In de VS is rijkdom en succes er een teken van dat ‘God’ aan jouw kant staat. Met degene die in de goot is terechtgekomen, moet wel wat aan de hand zijn. Maar ook in onze kerk in Nederland worden de duimen omhoog gestoken bij bloeiende jeugdige kerkgemeenschappen en wordt er gefronst bij wat minder vitale grijze gemeenten. Ook de verwaarlozing van de oudtestamentische verhalen komt volgens mij voort uit de behoefte aan ‘feel-good’ ervaringen. Die schurende verhalen over aartsvaders die helemaal niet succesvol blijken te zijn en vooral worstelen met het leven, achten we niet zo aantrekkelijk voor de hedendaagse mens. Het grote event van The Passion dreigt van Goede Vrijdag een vrolijk amusementsprogramma te maken. Het klinkt allemaal lekker en het ligt goed in het gehoor. Maar is er wel ruimte voor die schurende afgrond waarin dat verhaal van Jezus kijkt?

Bij uitstek de kerk zou tegenwicht moeten bieden tegen de gedachte van de eindeloze maakbaarheid. Heel het bijbelverhaal getuigt immers van het feit dat het leven niet maakbaar is. En dat je een ander nodig hebt om mens te worden. Iemand die jouw kwetsbaarheid niet ziet als een teken van zwakte, maar voor lief neemt jouw onvermogen. Het leren leven met onbeantwoorde vragen, nooit in het beloofde land aankomen en toch weten dat jij in jouw mislukkingen en lijden gekend bent en geliefd. Dat zou mijns inziens het bijbelse tegengif moeten zijn in een wereld die het niet redt met zijn maatstaven van geluk en succes.

Ad van Nieuwpoort