Column Wouter Klouwen mei 2021

Wij willen (g)een koning!

Gedoe over de monarchie is niet alleen iets van onze tijd. Al in het oude Israël was er discussie over. Ogenschijnlijk precies tegenovergesteld aan de huidige discussie bij ons: ‘Wij willen een koning, als alle volken’ (1 Samuël 8), waar bij ons de roep luide klinkt: ‘Wij willen géén koning, want niet meer van deze tijd’. Toch hoor ik in dit tegengestelde geluid een opvallende overeenkomst. Beide keren gaat het om ‘onze’ macht. Wij willen zijn als de volken, was de wens van Israël. Wij willen de macht democratisch in onze hand, en wel graag zonder een merkwaardig ondemocratisch element daarbij, is de veel gehoorde wens nu.

Israël kreeg een koning. Dat was niet onproblematisch. Hij had de wonderlijke functie om in zijn ambt te verkondigen: ‘ik, koning van Israël, ben niet koning, JHWH is koning over ons’. Dat lijkt een schier onmogelijke opgave: een koning zijn die van zichzelf moet afwijzen. Toch schrijft de Bijbel zo over de ware koning: ‘Hij zal de redder zijn der armen, hij hoort hun hulpgeschrei’ (Psalm 72), omdat JHWH zo God en Koning is.

Kan het koningschap bij ons die functie niet ook hebben? De functie van het voorbehoud in een al te zelfbewuste, maakbare samenleving. Het koningschap, een historisch restant, dat ons herinnert: regeren is meer dan de dialectiek van macht en tegenmacht; en politiek dient grotere idealen dan een democratie die met zichzelf samenvalt en zichzelf genoeg is; die rekent en in berekening rechtvaardigheid zoekt, maar van genade niet weet. De koning als instituut, onafhankelijk van de persoon, afgezien ook van zijn alom betwiste privileges, een ambt, waarin hij wijst op een lege plaats, zoals Maxim Februari recentelijk schreef in NRC (27 april 2021).

Dat de koning tot voor kort een rol had in het formatieproces, kon nog wel eens een heel functionele ongerijmdheid geweest zijn. Zonder dergelijke ongerijmdheden verzandt democratie in een systeem van buigen of barsten, belanden wij in de illusie dat alles in onze hand en macht is. Ze zijn er meer, dit soort ongerijmdheden, in alle facetten des levens. Laten we niet te snel alles egaliseren, maar ruimte houden voor het voorbehoud, voor het ongerijmde. Dat de lege plaats in ons midden leeg blijft.

Wouter Klouwen

Predikant verbonden aan de Pauluskerk in Baarn